Nasze teksty i artykuły
Zapraszamy do zapoznania się z artykułami i tekstami naszych psychoterapeutów i współpracowników.
Stanisław Małocha
Czy AI możezastąpić terapeutę?
O tym, czego nie da się zaprogramować.
Rozwój narzędzi opartych na sztucznej inteligencjisprawił, że wsparcie psychologiczne przestało byćdostępne wyłącznie w gabinecie terapeutycznym.Coraz więcej osób rozmawia o swoich emocjachz chatbotami, korzysta z aplikacji regulujących nastrójczy szuka ukojenia w rozmowie z modelemjęzykowym. Dla części osób jest to pierwszy kontaktz czymś, co przypomina rozmowę terapeutyczną.Pojawia się więc naturalne pytanie: czy rozmowa z AImoże zastąpić spotkanie z drugim człowiekiem? A jeślinie, to na czym dokładnie polega różnica?Badania nad cyfrowymi interwencjami w zakresiezdrowia psychicznego pokazują, że narzędzia onlinemogą realnie zmniejszać objawy lęku i depresji,zwłaszcza gdy opierają się na technikach poznawczobehawioralnych (Andrews i in., 2018).
Jednym z częściej przywoływanych badań jest randomizowanyeksperyment dotyczący aplikacji Woebot, w którympo dwóch tygodniach korzystania z chatbotaodnotowano istotne obniżenie objawów depresyjnychu młodych dorosłych (Fitzpatrick, Darcy i Vierhile,2017). Oznacza to, że rozmowa z systemem opartymna algorytmach może mieć realny wpływ nasamopoczucie.
Co ciekawe, w analizie opublikowanej w JAMA InternalMedicine odpowiedzi generowane przez modeljęzykowy były oceniane jako bardziej empatycznei wyczerpujące niż odpowiedzi lekarzy udzielane naforum internetowym (Ayers i in., 2023). W warunkachczysto tekstowych sztuczna inteligencja potrafi więcsprawiać wrażenie wyjątkowo wspierającej. Jejkomunikaty są uporządkowane, walidujące, pozbawione zniecierpliwienia czy rozproszenia.
Na tym etapie łatwo byłoby uznać, że skoro AI potrafi „brzmieć empatycznie”, różnica między nią a terapeutąnie jest znacząca.
Jednak w psychoterapii empatia niesprowadza się wyłącznie do trafnego nazwania emocji.Carl Rogers (1957) opisywał ją jako zdolność dogłębokiego wejścia w świat drugiej osoby przyjednoczesnym zachowaniu świadomości własnejodrębności. Empatia w tym rozumieniu nie jest jedyniekomunikatem, jest doświadczeniem relacyjnym.W bezpośrednim kontakcie terapeutycznym empatiaprzejawia się w mikro gestach, zmianach tonu głosu,tempie mówienia, pauzach czy sposobie patrzenia.Często to właśnie te subtelne elementy budująpoczucie bycia naprawdę widzianym i słyszanym.Sztuczna inteligencja może analizować treśćwypowiedzi i generować adekwatną odpowiedź, alenie posiada własnego doświadczenia emocjonalnegoani cielesnego. Nie przeżywa napięcia w ciele klienta,nie reaguje zmianą oddechu, nie doświadcza ciszy jakowspólnej przestrzeni.
Ta różnica staje się jeszcze bardziej widoczna, gdyspojrzymy na problem z perspektywy terapii Gestalt.
• • •
W klasycznym ujęciu Perlsa, Hefferline’a i Goodmana(1951) kluczowym pojęciem jest kontakt, dynamicznespotkanie organizmu ze środowiskiem w „tu i teraz”.Człowiek nie jest w tym podejściu zbiorem myślii emocji analizowanych z dystansu, lecz żywym,ucieleśnionym procesem. Ciało, uczucia, gesty i relacjatworzą nierozerwalną całość. W praktyce gestaltowskiej terapeuta zwraca uwagę nie tylko na to, coklient mówi, lecz także na to, jak mówi: czy zaciskadłonie, czy wstrzymuje oddech, czy jego ramionaopadają w chwili, gdy wspomina trudne doświadczenie. Te obserwacje nie są interpretowanez zewnątrz, stają się elementem wspólnego badaniadoświadczenia. Relacja terapeutyczna jest tu polemwspółtworzenia znaczeń.
Współczesne badania neurobiologiczne dodatkowo podkreślają znaczenie współregulacji. Teoria poliwagalna Porgesa (2011) wskazuje, że układ nerwowy człowieka reaguje na sygnały bezpieczeństwa wysyłane przez drugą osobę: spokojny głos, łagodną mimikę, stabilną obecność. W bezpiecznej relacji dochodzi do regulacji pobudzenia autonomicznego. Lęk może się obniżać nie tylko dzięki treści rozmowy, lecz dzięki samej obecności drugiego człowieka. Tutaj ujawnia się zasadnicza granica wsparcia opartego na AI. System nie posiada układu nerwowego, nie doświadcza napięcia ani ulgi.
Może proponować ćwiczenia oddechowe, ale nie oddycha wspólnie z klientem.
Może zachęcać do uważności, ale nie współtworzy przestrzeni ciszy. W podejściu Gestalt kontakt jest wydarzeniem między dwiema obecnymi istotami. I to wydarzenie ma wymiar cielesny. Nie oznacza to jednak, że wsparcie AI jest bezwartościowe. Wręcz przeciwnie, dla wielu osób stanowi pierwszy bezpieczny krok w stronę rozmowy o trudnościach. Anonimowość, dostępność 24 godziny na dobę oraz niski koszt sprawiają, że próg wejścia jest znacznie niższy niż w przypadku tradycyjnej terapii. W łagodnych trudnościach, w codziennym stresie czy jako forma wsparcia między sesjami terapeutycznymi, narzędzia AI mogą być użyteczne. Różnica polega raczej na głębokości i rodzaju doświadczenia. AI operuje głównie na poziomie poznawczym i językowym.
Terapia w bezpośrednim kontakcie obejmuje również poziom relacyjny i somatyczny. Tam, gdzie proces terapeutyczny dotyczy traumy, wstydu, zaburzeń przywiązania czy głębokich kryzysów egzystencjalnych, sama poprawność komunikatów nie wystarcza. Kluczowe staje się doświadczenie bycia w relacji z realną, reagującą osobą.
Dlatego coraz częściej mówi się o modelu komplementarnym.
Sztuczna inteligencja może pełnićfunkcję wspierającą: przypominać o technikachregulacyjnych, pomagać w monitorowaniu nastroju,oferować psychoedukację czy stanowić pomost dopierwszego kontaktu z terapeutą.
Jednocześnie tożywa relacja pozostaje przestrzenią, w której możliwajest głęboka transformacja doświadczenia.
Ostatecznie pytanie nie brzmi więc, czy AI jest„wystarczająco empatyczne”. Bardziej trafne wydajesię pytanie o to, czego potrzebuje konkretna osobaw danym momencie życia. Czasem wystarczyuporządkowana rozmowa i kilka trafnych wskazówek.Innym razem niezbędne jest spotkanie z kimś, kto nietylko słyszy słowa, ale współuczestniczy w doświadczeniu całym sobą, również poprzez ciało i obecność.
Technologia może wspierać proces zdrowienia, ale niezastępuje relacyjnego wymiaru terapii. A właśnie tenwymiar, szczególnie w podejściach takich jak Gestalt,pozostaje jednym z najważniejszych czynnikówzmiany.
><
Jeśli interesują Cię teksty dotyczące psychoterapii i zjawisk dotyczących relacyjności - zachęcamy do zapisania się do newslettera i pozostawienia kontaktu e-mail, na który możemy wysłać nasze teksty i materiały. Zespół PrzySobie.
Pracownia Psychoterapii PrzySobie
Warszawa Centrum: Aleje Ujazdowskie 20/10
Warszawa Saska kępa: Ul. Czeska 22A
Copyright © All rights reserved.